Adana Vilayeti’ nden Dahiliye Nezâreti’ ne gönderilen telgrafın sureti
İngiltere Devleti tarafından Adana konsolos vekili olarak atanan Yüzbaşı Cooper’ın elinde bulunan fermanda kendisinin normal konsolos vekili olarak sadece İngiltere vatandaşlarının işlerine bakmak üzere tayin edildiği açıklanmakta iken buraya geldiğinden beri mazlumların koruyucusu şeklinde görünüp mahkemelerde davalarını kaybeden ve tüccar olan hak sahiplerinin verdiği şikâyet içeren dilekçe ve önerileri kabul ederek kendilerine yardım vaad etmektedir. “Bu davalara niçin böyle karar verilmiş?” şeklinde savcıya sorular sormak ve şikâyette bulunanlara Osmanlı Devleti’nin idaresini kötüleyip İngiltere Devleti’nin adaletini överek kalpleri kazanmaya çalışmak türündeki davranışları tahammül sınırını aşmıştır. Gariptir ki, geçen gün benimle yaptığı görüşmede: “Bu yöre halkı fazlasıyla Rusya’ya eğilimli ve İngilizlere soğuk görünüyorlar. Özellikle Müslüman halk pek uzak duruyor. Bunları İngilizlere ısıtmak için ne gibi önlemlere başvurmak gerekir?” anlamında sorar gibi görüş bildirmemi istedi. Şimdi ise vilayeti gezmek istemektedir. Gittiği yerlerde de burada gösterdiği davranışları göstereceğinde asla şüphe yoktur. Şu sıralar buranın da Kıbrıs gibi İngilizlere bırakılacağı, konsolosun gelişinin bu yüzden olduğu, Kozan, Zeytun, Dersim ve Van’ın Ermenistan adıyla Bulgaristan gibi Ermeni bir valinin özerk yönetimine verileceği söylentileri halk arasında yayılmaya başladı. Bu gelişmenin Osmanlı Devleti’nin hukuk ve bağımsızlığı için ne derecede zararlı olup memleketin idare ve güvenliğini bozacağını tarafınıza söylemeye gerek yoktur. Ancak bu durum biraz daha sürecek olursa vatandaşların düşünceleri tamamen değişecek ve gelecekte vaziyet daha tehlikeli bir hal alacaktır. Bunlara karşı nasıl hareket edileceği hakkında elimde talimat olmaması dolayısıyla bir taraftan sorumluluk korkusu ve diğer yandan hükümetin şerefini koruma görevi beni kararsızlık ve sıkıntı içinde bırakmaktadır. Hareket tarzımı belirlemek için ayrıntılı emirlerinizi istirham ederim.”
15 Aralık 1879
(BOA, Y. PRK. DH, 1/31)
Görüldüğü gibi,19.yüzyılın sonlarında da günümüzde olduğu gibi,sıradan bir yabancı yüzbaşı dahi bir başka ülkenin iç işlerine müdahale etme hakkını kendinde rahatça görebilmektedir.Bu durum bize pek çok ipucu verebilmekte.Be sadece o dönemde Adana’nın İngilizler için önemli bir nokta olduğudur.Adı geçen dönemde Ermeniler eliyle bu yörede pek çok büyük eylemin gerçekleştirildiği,bölge halkının bu duruma karşı direniş hareketlerine düşman kuvvetleri,daha doğrusu Ermeni çeteleri büyük bir şiddetle karşılık vermiş,katliamlarda bulunmuşlardır.Bu tarz belgeler küçük görünebilir.Ancak bir İtilaf Devleti subayının kritik bir bölgede bazı olayları kışkırtmaya yönelik çabalarını anlamamıza yetecek kadar izleri taşımaktadır.Başlangıçta subayın niyeti oldukça ılımlı görünmektedir.Bölge halkını tanıma anlama gibi istekleri iyimser bir kanı bıraksa da bunun altındaki niyet maalesef aynı bölgedeki diğer durumlar incelendiğinde daha net anlaşılabilmektedir.
H.Sanem ERKAN
Şu an okuduğunuz bu
